آخرین مطالب

قدیم ‌ترین لغت ‌نامه گویش شوشتری درعهد قاجار

نشستی با دکتر مهدی کدخدای طراحی دربارۀ اولین لغت ‏نامۀ محلی شوشتری در دوره قاجار فرهنگی - اجتماعی - خوزستان - بخش ویژه صبح ملت نیوز - آدینه های شعر وادبیات

نشستی با دکتر مهدی کدخدای طراحی دربارۀ اولین لغت ‏نامۀ محلی شوشتری در دوره قاجار

  بزرگنمایی:

 

 

 قدیم ‌ترین لغت ‌نامه گویش شوشتری درعهد قاجار

نشستی با دکتر مهدی کدخدای طراحی دربارۀ اولین لغت ‏نامۀ محلی شوشتری در دوره قاجار

ضمن سپاسگزاری از وقتی که برای این نشست گذاشته ‏اید با کسب اجازه از جناب‌ عالی برای درج این مصاحبه در صبح ملّت نیوز

خبرنگار آرامیده

هدف این است که به اطلاع  برسانیم اولین بار لغت ‏نامه محلی از منطقه خوزستان در اوایل دوره قاجار نوشته شده است. این سبب خوشبختی است که چنین اتفاق مبارکی رخداده است و برای منطقۀ ما چنین موهبتی افتخار است.

آرامیده

لطفاً بفرمایید از چه تاریخی و چگونه متوجه شدید که چنین لغت ‏نامه ‏‏‏‏ای نوشته شده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

در دورۀ لیسانس که در دانشگاه تهران درس می ‏خواندم، هنگام  جستجوی در لغت ‏نامه دهخدا اتفاقی به معانی لغت‏هایی برخوردم که مقابل معنی و در پرانتز، نوشته بود لغت محلی شوشتری نسخۀ خطی از کتابخانه مؤلف (دهخدا). بعدها که در مؤسسۀ لغت‏ نامۀ دهخدا مشغول شدم، سراغ این کتاب را گرفتم. گفتند که این کتاب سال‏های پیش مفقود شده است.

آرامیده

دقیقاً از چه تاریخی پیگیر این کتاب بوده ‌اید؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

سال (1380). البته در سال‏های (1372) و (1373) در مؤسسۀ دهخدا مشغول بوده‏ ام. سال (1380) خدمت مرحوم دکتر محمّد دبیرسیاقی رفتم. موقعی که با مرحوم دکتر دبیرسیاقی گفتگو کردم، آن مرحوم گفتند: این کتاب بعداز فوت مرحوم دهخدا و هنگام انتقال کتاب‏ ها از ساختمان قدیم مؤسسه لغت‏نامه به ساختمان جدید به سرقت رفته است. ناامید از آنجا، اما امیدوار بودم که روزی این لغت ‏نامه پیدا شود. تا اینکه سال گذشته (1397) یکی از دوستان که از او خواسته بودند نسخه‏ های خطی سازمان لغت ‏نامه را فهرست ‏نویسی کند زنگ زد و گفت: خبر خوش. گفتم چه خبر خوشی است؟ گفت: مژده که کتاب لغت محلی شوشتری پیدا شده است. بسیار خوشحال شدم. البته دربارۀ این کتاب، که چه اتفاقاتی افتاده است در کتاب دیگری توضیح داده ‏ام. برایم عکس نسخه را با ایمیل فرستاد. کپی و تصویر رنگی تهیه کردم و اکنون مشغول کار بر روی آن کتاب هستم.

آرامیده

درواقع، اولین لغت ‏نامه محلی استان خوزستان به یکی از علمای شوشتر منسوب است که در عهد قاجاریه نوشته شده است. این کتاب در چه تاریخی و در دورۀ کدام پادشاه قاجاری بوده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

تاریخی که مؤلف در ضمن کتاب آورده است، سال(1219ق) است؛ یعنی در دوره فتحعلی ‏شاه قاجار.

آرامیده

کتاب مقدمه یا پیش‏گفتاری دارد؟ آیا مؤلف شیوۀ کارش را در مقدمه کتاب شرح داده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

 مقدمه کتاب افتاده است. قسمت موجود نسخه، از اواخر حرف الف است، اما مؤلف در جایی از متن کتاب گفته است که فلان مطلب را در آغاز گفته ‏ام که ظاهراً بخشی از نظام آوایی گویش شوشتری را در آنجا مطرح کرده است  ولی چون مقدمه از بین رفته است نمی‏دانیم دقیقاً چه مطالبی بوده‏اند. اسم کتاب را هم حدس می‏زنم که مرحوم دهخدا این عنوان را به کتاب داده باشد، چون مقدمه‏اش را نداریم نمی ‏دانیم که مؤلف چه اسمی به کتاب داده است. حتی اسم مؤلف را هم نمی ‏دانیم. مؤلف چندین  بارگفته است جد اعلا مرحوم سید نعمت ‏الله جزایری چنین گفت. پس درمی ‏یابیم مؤلف از اعقاب سید نعمت ‏الله بوده است. در جایی از کتاب گفته است عم عالی ‏قدر سید عبدالله در شرح  النخبه‏ چنین گفت. النخبه ‏‏المحسنیه از فیض کاشانی است که سید عبدالله کتاب التحفه ‏‏السنیه  فی شرح  النخبه  ‏المحسنیه را در شرح آن تألیف کرده است. معلوم است که از برادرزاده‏ های سید عبدالله جزایری بوده است. سفرهایی به هندوستان داشته است. با زردتشتیان آنجا صحبت کرده است. این اطلاعات از لابلای کتاب به دست می‏ آید. مؤلف شخصیتی است که از اوضاع آن زمان مطلع است. او نام کریستف کلمب را ذکر کرده است. از برهان قاطع و کتاب ‏های دیگری که در اختیارش بوده  استفاده کرده است. چون گفته است که برهان قاطع چنین می‏گوید. مؤلف دید نقادانه داشته است.

آرامیده

تک نسخه است؟

بله.

خبرنگار

 چگونه به دست دهخدا افتاده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

یا خود دهخدا خریده است یا کسی برای او تهیه کرده است.

آرامیده

چه میزان از واژه‏ ها به زبان فارسی ‏اند و چه میزان به گویش شوشتری توجه داشته ‏اند؟

به‏نظرم 60 درصد به گویش شوشتری است و 40 درصد به فارسی  و غیرفارسی است، چون لغت‏ های هندی و ترکی هم در آن دیده می‏شود. مثلاً می‏گوید فلان کلمه در هندی این است. واژه‏ هایی آورده است و می‏ گوید که در شوشتر چنین گفته می ‏شود، در شیراز یا اصفهان یا مازندران چنین می ‏گویند.

آرامیده

شیوۀ نگارش لغت ‌نامه چگونه است؟ آیا اعراب ‏گذاری شده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

در آن زمان فونتیک معمول نبوده است. بعضی از واژه‏ ها اعراب ‏گذاری دارد. اما می‏گوید: فلان واژه بر وزن فلان واژه است یا گفته است به فتح اول و سکون ثانی به شیوه‏ ای که قدما ثبت کرده‏اند. در لغت ‏نامه ‏ای که می ‏خواهیم چاپ کنیم سعی بر این است واژه‏ های گویشی قطعی را بنویسم مثلاً واژه خین (xin) یا واژۀ بُتُل (botol). متأسفانه بعضی از جاهایش را موریانه زده است، بعضی جاها از بین رفته است. اما با حدس و گمان توانسته ‏ام درست کنم.

آرامیده

دربارۀ واژه ‏ها چه مقدار توضیح داده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

بعضی جاها یک سطر و بعضی‏ها جاها چهارپنج سطر و بازی‏ های محلی را یکی‏دو صفحه توضیح داده است.

آرامیده

شما چه عنوانی به این کتاب می ‏دهید؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

در آن زمان معمول نبوده است که از این عنوان ها به کتاب بدهند، چون به لغت محلی شوشتری معروف شده است همین عنوان خودش را به آن می ‏دهیم.

ذکر این نکته هم لازم است که چون قصد مؤلف لفاظی و سخن‏ آرایی نبوده بلکه قصدش بیان مطلب به زبان ساده بوده است، نثر کتاب ساده و روان است.

آرامیده

حجم کتاب چقدر است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

414 صفحه است. مقدمه از بین رفته است. اگر مقدمه بود قطعاً بیشتر می‏شد. تا بخش اول حرف «کاف» رسیده  است. کلمات جا افتاده را در حاشیۀ صفحات افزوده است. مثلاً می ‏بینیم در صفحات 250 و 251 در حرف «شین»کلماتی در حاشیه اضافه کرده است. در متن عددی بالای جایی که باید مطلب آورده شود نوشته است و در حاشیه، مطلب موردنظر را افزوده است. مثلاً کلمه شَر‏شرَق به فتح هر دو «شین» قَرَشَت و «رای» ثانیه و سکون «رای» مهمله و قاف. آواز بلند عظیمی را گویند که از شکستن یا افتادن چیزی بلند شود. به کسر هر دو «شین» هم آمده است.

آرامیده

ما در دزفولی می ‌گوییم: «شِراقنید» و «بِشِراقنَه» و پرنده ‏ای داریم که صدایش بسیار بلند است در طبیعت به آن «شَراق» می ‏گوییم. 

دکتر مهدی کدخدای طراحی

یکی دیگر از واژه‏ها، واژۀ زهلیچه به فتح اول و سکون ثانی و کسرلام به تحتانی کشیده به «جیم» فارسی مفتوح به «های» اول زده، به‏معنی زالو، کرمی سیاه که در چشمه ‏ها و آب های ایستاده به هم رسد. در آب خوردن به کام و گلو جهد و ‎‏چسبد و خون خورد. به هر جا از بدن بچسبانند خون آن را بمکد.

از جمله بازی ‏های محلی که ذیل حرف «ر» ذکر کرده است بازی «راق ‏راق» است. در آنجا نوشته: راق ‏راق بر وزن شاخ ‏شاخ، بازی است که اطفال کنند و آن چنان باشد که اطفال همگی یک صف بندند همچون صف جماعت دوش ‏به دوش بایستند که فاصله نداشته باشند و هر دو دست‏ها از عقب به هم گذرانده کاسه مانند گیرند. یکی از آن‏ها که بزرگ و سالار است، انگشتر باریکی یا چیزی کوچکی دیگر در دست گیرد و در مشت هر کدام گذارد و بردارد و مدام راق ‏راق گوید و از یک سر صف گیرد تا آخر و بازگردد. همچنان چیزی را که در دست دارد در دست ایشان گذارد و بردارد تا به دست یکی دهد به دست او زور کند. علامت اینکه او به چابکی از صف برآید و بگریزد. اگر سالم رفت و بیرون شد، هر یک از جانبین خود را که بخواهد طلب نماید. بر او سوار تا مکان معین و در آن سواری نیز راق ‏راق گوید و اگر در بین برآمدن از صف یکی از طرفین سرپایی زد بازگردد و به جای خود ایستد و گاه باشد آن زننده بر آن سوار شود تا مکان معین. از بازی ‏های دیگر که در این فرهنگ ذکر شده، خیال دست و دنبه دنباک است.

آرامیده

چه میزان واژه گردآوری کرده ‏اند؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

 احتمالاً بین سه هزار الیچهار هزار واژه است. البته شرح بعضی واژه ‏ها دوسه صفحه است.

ابعاد کتاب در چه قطعی است؟

قطع وزیری است.

به ‏نظرتان این کتاب تا چه زمانی برای علاقه ‏مندان و فروش در بازار آماده می‏شود؟

امکان دارد تا یک سال دیگر آماده شود.

آیا از واژه‏ های رکیک معمول آن دوره که عوام به کار برده ‏اند در این لغت ‏نامه واژه‏ هایی به کار رفته است؟

بله حدود 20 الی30 واژه به کار رفته است. البته دقیق به خاطر ندارم.

به ‏واسطۀ یکی از دوستان با فرهنگستان صحبت کرده ‏ام که اگر صلاح دانستند این لغت‏ نامه را چاپ کنند.

سخن پایانی

متأسفانه آسیب موریانه دیده است و بعضی از جاها قابل خواندن نیست.

آرامیده

آن زمانی که دهخدا از آن استفاده کرده است موریانه زده بوده است؟

ظاهراً بعدها موریانه زده است. لغت‏های این کتاب را مرحوم محمد پروین گنابادی استخراج کرده است. همه لغت ‏ها را در لغت ‏نامۀ دهخدا نیاورده است. علت آن این بوده که بعضی از واژه‏ ها را نتوانسته بخواند. البته این حدس و گمان من است.

در گروه خوزیان گفته‏اند: چنانچه فرهنگستان راغب به چاپ نباشد ما حاضریم پیگیری کنیم، چون با دوستان عهد بستیم که لغت ‏نامه ‏های دیار خوزیان که متعلق به دزفول، شوشتر، بهبهان، رامهرمز و هندیجان است. حفظ و نگه‏داری کنیم.

دوستان لطف دارند. از لطفشان سپاسگزارم. همچنین از شما که این مصاحبه را ترتیب دادید ممنونم.

محقق و خبرنگار : فریده آرامیده

شنبه، 24 اسفند 1398

 

 

 

 

 


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

lastnews

استنلی کی‌روش 7 صبح فردا در اصفهان

مهاجم سابق استقلال به AFC نامه زد

خوزستان هر روزتشنه تر می شود، مشکلات کم آبی به روستای شهرویی بهبهان رسید

نصب اولین سایت 5G‌ در ایران تا یک ماه آینده

معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی دزفول :اقدامات کرونایی دانشگاه برای تمام زیر مجموعه این نهادبصورت عادلانه صورت گرفته است

مطهری: رئیس‌جمهور را هم خودتان انتخاب کنید

نوسانات برق صدای مردم ومسئولین دودانگه برزگ را درآورد

قصد شوم کرونا

خوشحالی قهرمان دوومیدانی زنان جهان از تعویق المپیک

🔴 شانزدهم خرداد ؛روز جهانی محیط زیست گرامی باد ✔️محیط زیست خوزستان قربانی راهبردهای غلط در حوزه آب و خاک

مدیر کل ایمنی و حفاظت دریایی سازمان بنادر و دریانوردی، گفت:استفاده از خدمات پروازی برای یافتن دو مفقود شده کشتی تجاری بهبهان با محدودیت مواجه است.

مدیرکل بندر و دریانوردی خرمشهر :حادثه کشتی بهبهان2 نفر فوتی ،چهارنفر نجات یافته ،2نفر مفقودی در پی داشته است

متولیان ذی نفوذ ​شهر دزفول کجایند .

ما سایه ی ملائکه روی زمین نیستیم

*اندیکا همچنان در آتش بی تدبیرها می‌سوزد*

ابهت پوشالی ‌آمریکا ‌رو به افول و زوال است

رادیو خبری صبح ملت نیوز ویژه استان خوزستان منتشر شد

توضیحات سخنگوی وزارت خارجه در خصوص آزادی دکتر مجید طاهری و مایکل وایت

تمامی حوزه‌های امتحانی پایه دوازدهم شوشتر روزانه ضدعفونی می شوند

تمرینات قهرمان کشتی جهان در مرغداری

برگزاری سی‌ویکمین سالروز سرکوب مرگبار تیان‌آن‌مِن در هنگ‌کنگ

تونی بلر احتمال تشکیل کشور فلسطین را ضعیف دانست

حملات شبانه جنگنده‌های سوریه به مواضع تروریست‌ها در حومه حماه

تختی روشن می شود

کلیپ سپاس از دلیرمردان ایرانی

از امروز خودروهای پارک شده در مقابل آرامستانها ، تفرج‌گاه‌ها و بوستانهای دزفول اعمال قانون می شوند

دانشمند ایرانی زندانی در آمریکا به وطن بازگشت

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در وبینار آفریقای جنوبی: امام خمینی(ره) به ایجاد نظام سیاسی باثبات و غیروابسته می‌اندیشید

رئیس جمهور در مراسم افتتاح پروژه های وزارت نیرو در استان های بوشهر و آذربایجان غربی: افتتاح طرحهای بزرگ ملی پاسخ قاطع ملت و دولت ایران به تبلیغات ضد ایرانی رژیم صهیونیستی و حاکمان کاخ سفید است

دکتر روحانی در گفت و گو با وزیر کشور: استان‌های مستعد آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع همه امکانات پیشگیری و مقابله‌ای خود را بسیج کنند

مرگ 4 نفر دیگر بر اثر کرونا در دزفول / شناسایی 120 مورد جدید

زمان برگزاری 4 بازی ایران در انتخابی جام جهانی 2022 مشخص شد

فیلم عجیب اسطوره NBA برای فوتبالیست ایتالیایی

*دود و شعله های آتش از کله «پاچه شاه عباس» به بلندای آسمان زبانه کشید/مسئول غیر بومی اندیکا: مهارش کردیم*

حافظ روی کانال باستانی اونتاشناپیریشا

انفجار گاز شهری در دزفول خانه را بر سر پیرزن 75 ساله خراب کرد

هشتمی، بهترین نتیجه شطرنج‌بازان دختر ایران در مسابقات جوانان آسیا

محسن چاوشی اجازه میکس موسیقی ای را برتصاویر منطقه حفاظت شده خائیز را داد

دکتر غلامعلی رجایی: علی لاریجانی یکی از گزینه‌های جدی ریاست جمهوری خواهد شد

درخواست جمعی از ایثارگران و رزمندگان در خصوص عدم لحاظ شدن شهرستان بهبهان بعنوان منطقه جنگی

طبیعت زیبای دیلمان- آبشار لونک کجاست؟

دکتر علی بختیاری ریس بیمارستان برزگ دزفول (گنجویان ): مردم اصول بهداشتی را رعایت نمایند . کادر درمان تا شکست کرونا در کنار مردم خواهد بود

میزان مصرف برق شهرستان دزفول،هفت درصد افزایش یافته است

تشریح جزییات حادثه قتل 2 جوان در باغ ویلای دزفول

مرگ 5 نفر دیگر بر اثر کرونا در دزفول

مدیر انجمن محیط زیست شهرستان حمیدیه: عدم اجرای تعهدات نهادهای مسئول شهرسازی ، زمینه سازی بیماری پوستی در این منطقه مسکونی می شود

اختلال هذیانی و اختلال روانپریشی مشترک

پیام وزیر کشور به مناسبت سالگرد ارتحال امام خمینی(ره)

سخنگوی وزارت خارجه حمله تروریستی به مسجد وزیر اکبرخان کابل را محکوم کرد

نماینده دائم ایران در سازمان ملل متحد: تحریم‌های آمریکا به مرز جنایت علیه بشریت رسیده‌ است