آخرین مطالب

قدیم ‌ترین لغت ‌نامه گویش شوشتری درعهد قاجار

نشستی با دکتر مهدی کدخدای طراحی دربارۀ اولین لغت ‏نامۀ محلی شوشتری در دوره قاجار فرهنگی - اجتماعی - خوزستان - بخش ویژه صبح ملت نیوز - آدینه های شعر وادبیات

نشستی با دکتر مهدی کدخدای طراحی دربارۀ اولین لغت ‏نامۀ محلی شوشتری در دوره قاجار

  بزرگنمایی:

 

 

 قدیم ‌ترین لغت ‌نامه گویش شوشتری درعهد قاجار

نشستی با دکتر مهدی کدخدای طراحی دربارۀ اولین لغت ‏نامۀ محلی شوشتری در دوره قاجار

ضمن سپاسگزاری از وقتی که برای این نشست گذاشته ‏اید با کسب اجازه از جناب‌ عالی برای درج این مصاحبه در صبح ملّت نیوز

خبرنگار آرامیده

هدف این است که به اطلاع  برسانیم اولین بار لغت ‏نامه محلی از منطقه خوزستان در اوایل دوره قاجار نوشته شده است. این سبب خوشبختی است که چنین اتفاق مبارکی رخداده است و برای منطقۀ ما چنین موهبتی افتخار است.

آرامیده

لطفاً بفرمایید از چه تاریخی و چگونه متوجه شدید که چنین لغت ‏نامه ‏‏‏‏ای نوشته شده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

در دورۀ لیسانس که در دانشگاه تهران درس می ‏خواندم، هنگام  جستجوی در لغت ‏نامه دهخدا اتفاقی به معانی لغت‏هایی برخوردم که مقابل معنی و در پرانتز، نوشته بود لغت محلی شوشتری نسخۀ خطی از کتابخانه مؤلف (دهخدا). بعدها که در مؤسسۀ لغت‏ نامۀ دهخدا مشغول شدم، سراغ این کتاب را گرفتم. گفتند که این کتاب سال‏های پیش مفقود شده است.

آرامیده

دقیقاً از چه تاریخی پیگیر این کتاب بوده ‌اید؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

سال (1380). البته در سال‏های (1372) و (1373) در مؤسسۀ دهخدا مشغول بوده‏ ام. سال (1380) خدمت مرحوم دکتر محمّد دبیرسیاقی رفتم. موقعی که با مرحوم دکتر دبیرسیاقی گفتگو کردم، آن مرحوم گفتند: این کتاب بعداز فوت مرحوم دهخدا و هنگام انتقال کتاب‏ ها از ساختمان قدیم مؤسسه لغت‏نامه به ساختمان جدید به سرقت رفته است. ناامید از آنجا، اما امیدوار بودم که روزی این لغت ‏نامه پیدا شود. تا اینکه سال گذشته (1397) یکی از دوستان که از او خواسته بودند نسخه‏ های خطی سازمان لغت ‏نامه را فهرست ‏نویسی کند زنگ زد و گفت: خبر خوش. گفتم چه خبر خوشی است؟ گفت: مژده که کتاب لغت محلی شوشتری پیدا شده است. بسیار خوشحال شدم. البته دربارۀ این کتاب، که چه اتفاقاتی افتاده است در کتاب دیگری توضیح داده ‏ام. برایم عکس نسخه را با ایمیل فرستاد. کپی و تصویر رنگی تهیه کردم و اکنون مشغول کار بر روی آن کتاب هستم.

آرامیده

درواقع، اولین لغت ‏نامه محلی استان خوزستان به یکی از علمای شوشتر منسوب است که در عهد قاجاریه نوشته شده است. این کتاب در چه تاریخی و در دورۀ کدام پادشاه قاجاری بوده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

تاریخی که مؤلف در ضمن کتاب آورده است، سال(1219ق) است؛ یعنی در دوره فتحعلی ‏شاه قاجار.

آرامیده

کتاب مقدمه یا پیش‏گفتاری دارد؟ آیا مؤلف شیوۀ کارش را در مقدمه کتاب شرح داده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

 مقدمه کتاب افتاده است. قسمت موجود نسخه، از اواخر حرف الف است، اما مؤلف در جایی از متن کتاب گفته است که فلان مطلب را در آغاز گفته ‏ام که ظاهراً بخشی از نظام آوایی گویش شوشتری را در آنجا مطرح کرده است  ولی چون مقدمه از بین رفته است نمی‏دانیم دقیقاً چه مطالبی بوده‏اند. اسم کتاب را هم حدس می‏زنم که مرحوم دهخدا این عنوان را به کتاب داده باشد، چون مقدمه‏اش را نداریم نمی ‏دانیم که مؤلف چه اسمی به کتاب داده است. حتی اسم مؤلف را هم نمی ‏دانیم. مؤلف چندین  بارگفته است جد اعلا مرحوم سید نعمت ‏الله جزایری چنین گفت. پس درمی ‏یابیم مؤلف از اعقاب سید نعمت ‏الله بوده است. در جایی از کتاب گفته است عم عالی ‏قدر سید عبدالله در شرح  النخبه‏ چنین گفت. النخبه ‏‏المحسنیه از فیض کاشانی است که سید عبدالله کتاب التحفه ‏‏السنیه  فی شرح  النخبه  ‏المحسنیه را در شرح آن تألیف کرده است. معلوم است که از برادرزاده‏ های سید عبدالله جزایری بوده است. سفرهایی به هندوستان داشته است. با زردتشتیان آنجا صحبت کرده است. این اطلاعات از لابلای کتاب به دست می‏ آید. مؤلف شخصیتی است که از اوضاع آن زمان مطلع است. او نام کریستف کلمب را ذکر کرده است. از برهان قاطع و کتاب ‏های دیگری که در اختیارش بوده  استفاده کرده است. چون گفته است که برهان قاطع چنین می‏گوید. مؤلف دید نقادانه داشته است.

آرامیده

تک نسخه است؟

بله.

خبرنگار

 چگونه به دست دهخدا افتاده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

یا خود دهخدا خریده است یا کسی برای او تهیه کرده است.

آرامیده

چه میزان از واژه‏ ها به زبان فارسی ‏اند و چه میزان به گویش شوشتری توجه داشته ‏اند؟

به‏نظرم 60 درصد به گویش شوشتری است و 40 درصد به فارسی  و غیرفارسی است، چون لغت‏ های هندی و ترکی هم در آن دیده می‏شود. مثلاً می‏گوید فلان کلمه در هندی این است. واژه‏ هایی آورده است و می‏ گوید که در شوشتر چنین گفته می ‏شود، در شیراز یا اصفهان یا مازندران چنین می ‏گویند.

آرامیده

شیوۀ نگارش لغت ‌نامه چگونه است؟ آیا اعراب ‏گذاری شده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

در آن زمان فونتیک معمول نبوده است. بعضی از واژه‏ ها اعراب ‏گذاری دارد. اما می‏گوید: فلان واژه بر وزن فلان واژه است یا گفته است به فتح اول و سکون ثانی به شیوه‏ ای که قدما ثبت کرده‏اند. در لغت ‏نامه ‏ای که می ‏خواهیم چاپ کنیم سعی بر این است واژه‏ های گویشی قطعی را بنویسم مثلاً واژه خین (xin) یا واژۀ بُتُل (botol). متأسفانه بعضی از جاهایش را موریانه زده است، بعضی جاها از بین رفته است. اما با حدس و گمان توانسته ‏ام درست کنم.

آرامیده

دربارۀ واژه ‏ها چه مقدار توضیح داده است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

بعضی جاها یک سطر و بعضی‏ها جاها چهارپنج سطر و بازی‏ های محلی را یکی‏دو صفحه توضیح داده است.

آرامیده

شما چه عنوانی به این کتاب می ‏دهید؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

در آن زمان معمول نبوده است که از این عنوان ها به کتاب بدهند، چون به لغت محلی شوشتری معروف شده است همین عنوان خودش را به آن می ‏دهیم.

ذکر این نکته هم لازم است که چون قصد مؤلف لفاظی و سخن‏ آرایی نبوده بلکه قصدش بیان مطلب به زبان ساده بوده است، نثر کتاب ساده و روان است.

آرامیده

حجم کتاب چقدر است؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

414 صفحه است. مقدمه از بین رفته است. اگر مقدمه بود قطعاً بیشتر می‏شد. تا بخش اول حرف «کاف» رسیده  است. کلمات جا افتاده را در حاشیۀ صفحات افزوده است. مثلاً می ‏بینیم در صفحات 250 و 251 در حرف «شین»کلماتی در حاشیه اضافه کرده است. در متن عددی بالای جایی که باید مطلب آورده شود نوشته است و در حاشیه، مطلب موردنظر را افزوده است. مثلاً کلمه شَر‏شرَق به فتح هر دو «شین» قَرَشَت و «رای» ثانیه و سکون «رای» مهمله و قاف. آواز بلند عظیمی را گویند که از شکستن یا افتادن چیزی بلند شود. به کسر هر دو «شین» هم آمده است.

آرامیده

ما در دزفولی می ‌گوییم: «شِراقنید» و «بِشِراقنَه» و پرنده ‏ای داریم که صدایش بسیار بلند است در طبیعت به آن «شَراق» می ‏گوییم. 

دکتر مهدی کدخدای طراحی

یکی دیگر از واژه‏ها، واژۀ زهلیچه به فتح اول و سکون ثانی و کسرلام به تحتانی کشیده به «جیم» فارسی مفتوح به «های» اول زده، به‏معنی زالو، کرمی سیاه که در چشمه ‏ها و آب های ایستاده به هم رسد. در آب خوردن به کام و گلو جهد و ‎‏چسبد و خون خورد. به هر جا از بدن بچسبانند خون آن را بمکد.

از جمله بازی ‏های محلی که ذیل حرف «ر» ذکر کرده است بازی «راق ‏راق» است. در آنجا نوشته: راق ‏راق بر وزن شاخ ‏شاخ، بازی است که اطفال کنند و آن چنان باشد که اطفال همگی یک صف بندند همچون صف جماعت دوش ‏به دوش بایستند که فاصله نداشته باشند و هر دو دست‏ها از عقب به هم گذرانده کاسه مانند گیرند. یکی از آن‏ها که بزرگ و سالار است، انگشتر باریکی یا چیزی کوچکی دیگر در دست گیرد و در مشت هر کدام گذارد و بردارد و مدام راق ‏راق گوید و از یک سر صف گیرد تا آخر و بازگردد. همچنان چیزی را که در دست دارد در دست ایشان گذارد و بردارد تا به دست یکی دهد به دست او زور کند. علامت اینکه او به چابکی از صف برآید و بگریزد. اگر سالم رفت و بیرون شد، هر یک از جانبین خود را که بخواهد طلب نماید. بر او سوار تا مکان معین و در آن سواری نیز راق ‏راق گوید و اگر در بین برآمدن از صف یکی از طرفین سرپایی زد بازگردد و به جای خود ایستد و گاه باشد آن زننده بر آن سوار شود تا مکان معین. از بازی ‏های دیگر که در این فرهنگ ذکر شده، خیال دست و دنبه دنباک است.

آرامیده

چه میزان واژه گردآوری کرده ‏اند؟

دکتر مهدی کدخدای طراحی

 احتمالاً بین سه هزار الیچهار هزار واژه است. البته شرح بعضی واژه ‏ها دوسه صفحه است.

ابعاد کتاب در چه قطعی است؟

قطع وزیری است.

به ‏نظرتان این کتاب تا چه زمانی برای علاقه ‏مندان و فروش در بازار آماده می‏شود؟

امکان دارد تا یک سال دیگر آماده شود.

آیا از واژه‏ های رکیک معمول آن دوره که عوام به کار برده ‏اند در این لغت ‏نامه واژه‏ هایی به کار رفته است؟

بله حدود 20 الی30 واژه به کار رفته است. البته دقیق به خاطر ندارم.

به ‏واسطۀ یکی از دوستان با فرهنگستان صحبت کرده ‏ام که اگر صلاح دانستند این لغت‏ نامه را چاپ کنند.

سخن پایانی

متأسفانه آسیب موریانه دیده است و بعضی از جاها قابل خواندن نیست.

آرامیده

آن زمانی که دهخدا از آن استفاده کرده است موریانه زده بوده است؟

ظاهراً بعدها موریانه زده است. لغت‏های این کتاب را مرحوم محمد پروین گنابادی استخراج کرده است. همه لغت ‏ها را در لغت ‏نامۀ دهخدا نیاورده است. علت آن این بوده که بعضی از واژه‏ ها را نتوانسته بخواند. البته این حدس و گمان من است.

در گروه خوزیان گفته‏اند: چنانچه فرهنگستان راغب به چاپ نباشد ما حاضریم پیگیری کنیم، چون با دوستان عهد بستیم که لغت ‏نامه ‏های دیار خوزیان که متعلق به دزفول، شوشتر، بهبهان، رامهرمز و هندیجان است. حفظ و نگه‏داری کنیم.

دوستان لطف دارند. از لطفشان سپاسگزارم. همچنین از شما که این مصاحبه را ترتیب دادید ممنونم.

محقق و خبرنگار : فریده آرامیده

شنبه، 24 اسفند 1398

 

 

 

 

 


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

lastnews

نیویورک تایمز: پنتاگون طرح نابودی کتائب حزب‌الله عراق را تهیه می‌کند

انتقاد هفته‌نامه پزشکی لنست از عملکرد دولت بریتانیا در خصوص کرونا

💢 دزفول برای هفتمین سال متوالی در برنامه جهانی ساعت زمین مشارکت خواهد کرد

نامه صدها تشکل های غیردولتی و مردم نهاد سراسر کشور به دبدبیرکل سازمان مللیرکل سازمان ملل: جلوی تحریم های غیرانسانی امریکا را در شرایط کرونا بگیرید

خبری خوش برای همشهریان اهوازی

رئیس جمهور در جلسه ستاد ملی مقابله با بیماری کرونا: پایه‌های نظام سلامت کشور برای مقابله با کرونا مستحکم است

معاون اول رییس جمهور پس از بازدید از بخش کرونا و عفونی بیمارستان امام حسین (ع): اقدامات جامعه پزشکی و درمانی در تاریخ ایران ماندگار خواهد شد

تعدادی از زندانیان سقز متواری شدند .

علی ربیعی/ دستیار ارتباطات اجتماعی رئیس‌جمهوری و سخنگوی دولت کرونا در میدان جامعه سیاست‌زده

معاون اول رییس جمهور تأکید کرد: برای مقابله با کرونا راهی جز رعایت فاصله اجتماعی و در خانه ماندن مردم نداریم

عبدالناصر همتی/ رئیس‌کل بانک مرکزی ادامه تلاش‌ها برای آزادسازی منابع ارزی بانک مرکزی

دکتر روحانی در تماس‌های جداگانه با وزیران بهداشت، نفت و کشور تاکید کرد: پرهیز از اقدام سهل‌گیرانه یا سخت‌گیرانه در اجرای طرح فاصله‌گذاری اجتماعی

با همکاری دفتر موسیقی و شهرداری تهران؛ پخش کنسرت‌های آنلاین برای روزهای قرنطیه خانگی

آخرین آمار حوزه دانشگاه علوم پزشکی دزفول در خصوص بیماری کرونا جمعه 8/1/99 ساعت 14:30

🔴3 میلیون و پانصد هزار خوزستانی در طرح غربالگری وزارت بهداشت شرکت کردند

راهکارهای مقابله با فوبیای ناشی از کرونا در کودکان و بزرگسالان

تقدیر وزیرکشور از همراهی مردم و زحمات دستگاه ها در اجرای طرح جداسازی اجتماعی و مقابله با کرونا

جریمه نیم میلیونی رانندگان متخلف طرح فاصله اجتماعی/ نحوه عبور خودروی مسافران غیرتهرانی از تهران

در پیامی به مناسبت روز پاسدار سرلشکر باقری: اقتدار و تاثیرگذاری راهبردی سپاه عامل عصبانیت، تحقیر و انزوای آمریکا است

در صورت ابتلا به کرونا چه اقداماتی باید انجام دهید؟

چرخش با‌صلابت سانتریفیوژهای مجتمع غنی‌سازی نطنز در سال جدید

پریدار رئیس دانشگاه علوم پزشکی دزفول خبرداد:شیب افزایشی پایین ابتلا به کرونا ویروس در شهرهای شمال خوزستان

آمارتردد ماشین های غیر بومی در سطح شهر دزفول تا پایان روز سه شنبه 5 فروردین

دزفول برای هفتمین سال متوالی در برنامه جهانی ساعت زمین مشارکت خواهد کرد

📸🔹نشست همفکری مهندس امید بن عباس فرماندار شهرستان دزفول با بزرگان؛معتمدین و سران جهت مقابله با ویروس کرونا در شهر میانرود_دزفول

تعطیلی بعضی از واحدهای صنفی شهرستان تا نیمه اول فروردین

هرچند طبیعت زیباست و راهها بسته اند

بررسی مجدد مشمولان کمک معیشت در خرداد 99

🔹هشدارها و راهنمائی های رئیس اداره غله و بازرگانی دزفول برای پیشگیری از کرونا و عبور از این مقطع حساس🔹

اعلام ساعت کاری بانک‌های خصوصی در ایام نوروز

معرفی سایتی برای نشان دادن موارد مرگ و میر و بهبودی به کویید 19 به تفکیک کشورها

پایتخت ، طنزی که عقب نشینی کرد

💢 عشایر دزفول از حاشیه رودخانه‌ها فاصله بگیرند

🔹بازگشت شگفت‌آور حیوانات به شهر‌ها پس از قرنطینه انسان‌ها

معاون اول رییس‌جمهور با اشاره به تصمیم ستاد مقابله با کرونا: محدودیت‌های بیشتر از فردا اعمال می‌شود

سخنگوی دولت عنوان کرد: ادارات و فعالیت‌های اقتصادی تا 15 فروردین تعطیل می‌شود

💢 *قابلیت جدید اینستاگرام برای کاربران قرنطینه شده*

🔹ششم فروردین در ایران باستان روز امید نامگذاری شده است. 🔹

رصد روزانه ی باغ ویلاهای دزفول

توضیحی درباره اعلام رتبه نخست ابتلا به کرونا در خرمشهر

وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در ششمین سالروز تجاوز نظامی عربستان سعودی به یمن بیانیه ای منتشر و این تجاوز را محکوم کرد.

در نامه‌ای به رییس مجلس حسین‌زاده: مجلس سه فوریت طرح تعطیلی یک‌ماهه کشور را تصویب کند

آخرین آمار بیماران کرونا در شهرستان شوش دانیال

دعوت گوترش به "آتش‌بس جهانی" و "جنگ فراگیر" علیه کرونا

در یک عزم عمومی پوشش غربالگری شوش روز گذشته از مرز 67 % گذشت.

سردار پاکپور خبر داد آغاز رزمایش دفاع بیولوژیک و عملیات پاکسازی محیطی شهدای مدافع سلامت نیروی زمینی سپاه از فردا

💥مرخصی در دوران ویروس کرونا برای کارمندان دولت استحقاقی محسوب نمی شود

سخنان استاندار خوزستان با مردم با موضوع وضعیت کروناویروس در استان:

ادارات و دستگاههای اجرایی چند شهر خوزستان فردا تعطیل اعلام شد

حکم جلب فرد متخلف مدعی طب اسلامی از سوی دادستان گیلان صادر شد.